Poszukiwania.pl

W dniach bezpośrednio po starciach w Wąchocku, Marian Langiewicz, przywódca oddziału powstańczego, zdecydował się na rozmieszczenie dwóch obozów. Jeden z nich, dowodzony przez Dionizego Czachowskiego, został ulokowany u podnóża góry, w Nowej Słupi, natomiast drugi znalazł schronienie w klasztorze pobenedyktyńskim na Łysej Górze. W tym okresie, trwającym kilka dni, Langiewicz starał się zebrać rozproszonych po walkach wąchockich powstańców, przy czym liczebność jego oddziału wówczas wynosiła około tysiąca osób. W tym czasie dołączył do niego również Adam Chmielowski, później znany jako Brat Albert.

Siły rosyjskie pod dowództwem Gołubiewa wyruszyły przeciwko powstańcom, licząc na zwycięstwo. Rosyjska armia składała się z sześciu rot piechoty oraz sześćdziesięciu kozaków, podczas gdy Ksawery Czengiery przewodził pięciu rotom piechoty, półszwadronowi dragonów oraz kilkudziesięciu kozakom. W godzinach porannych, około dziewiątej, siły te zaatakowały powstańców stacjonujących zarówno w Słupi, jak i na Łysej Górze. Pierwsze zaskoczenie na polu bitwy przejęli powstańcy, zajmując dogodne pozycje pod lasem koło Słupi Nowej. Jednocześnie, obrońcy na Łysej Górze ostrzeliwali Rosjan zza murów oraz z okien klasztoru, zmuszając ich do wycofania się. W trakcie walki wykorzystano także drewniane armaty, które okazały się skutecznym narzędziem w starciu z nieprzyjacielem.

Po około czterech godzinach walki bitwa zakończyła się, a następnego dnia rano Langiewicz opuścił Święty Krzyż, kierując się w stronę Staszowa. W swoich wspomnieniach, Władysław Zapałowski opisał szczegółowo wykorzystanie drewnianych armat, które stanowiły istotny element obrony powstańców. Odpowiednio rozlokowane, armaty te odegrały kluczową rolę w odparciu ataku nieprzyjaciela, co potwierdził także Jan K. Janowski, tłumacząc zwycięstwo jako skuteczne działanie najlepszych strzelców w trudnym terenie.

W wyniku bitwy, straty poniesione przez siły rosyjskie były znaczące, szacowane na co najmniej sześćdziesięciu zabitych, co potwierdzają relacje z pogrzebu poległych w Hucie Starej. Natomiast straty po stronie powstańców były znacznie mniejsze, wynosząc według relacji Stanisława Zielińskiego osiemnaście zabitych.

Bitwa pod Świętym Krzyżem stanowiła istotny moment w historii powstania styczniowego, dowodząc determinacji i odwagi powstańców oraz skuteczności taktyki obronnej, która przyniosła zwycięstwo mimo przewagi liczebnej nieprzyjaciela. Jej przebieg i konsekwencje pozostają istotnym punktem w historiografii powstania, podkreślając rolę strategii i umiejętności bojowych w walce o niepodległość.