Rocznica powstania Rady Jedności Narodowej

9 stycznia 1944 r. powstała Rada Jedności Narodowej, reprezentacja polityczna Polskiego Państwa Podziemnego. RJN powstała w wyniku przekształcenia Krajowej Reprezentacji Politycznej, w skład której wchodzili przedstawiciele Polskiej Partii Socjalistycznej, Stronnictwa Narodowego, Stronnictwa Ludowego i Stronnictwa Pracy. Celem RJN było stworzenie jednolitej władzy dla głównych ugrupowań politycznych i społecznych dążących do niepodległości Polski.

Pierwszą reprezentacją polityczną kraju podczas II wojny światowej była Rada Główna Obrony Narodowej powołana 10 października 1939 r. przy Służbie Zwycięstwu Polski. Po utworzeniu w lutym 1940 r. Związku Walki Zbrojnej Radę przekształcono w Polityczny Komitet Porozumiewawczy. Był to organ doradczy i opiniodawczy przy Delegacie Rządu RP na Kraj, który kierował pracą pionu cywilnego Polskiego Państwa Podziemnego. W sierpniu 1943 r. doszło do kolejnej zmiany i Komitet przekształcił się w Krajową Reprezentację Polityczną (KRP).

Powstanie Rady Jedności Narodowej

W momencie powstania RJN sytuacja Polski była skomplikowana. Kraj znajdował się pod okupacją niemiecką, a wielu Polaków angażowało się w działalność podziemia niepodległościowego, zarówno przeciwko niemieckim okupantom, jak i Sowietom. W takich warunkach konieczna stała się współpraca różnych ugrupowań politycznych dla osiągnięcia jedności narodowej. W obliczu powołania przez Polską Partię Robotniczą samozwańczej Krajowej Rady Narodowej, 9 stycznia 1944 r. na mocy dekretu Delegata Rządu na Kraj KRP przekształcona została w Radę Jedności Narodowej.

Rada pełniła funkcję podziemnego parlamentu. W jej skład wchodzili przedstawiciele najważniejszych partii politycznych działających w konspiracji: Polskiej Partii Socjalistycznej – Wolność, Równość, Niepodległość, Stronnictwa Ludowego, Stronnictwa Narodowego i Stronnictwa Pracy. Przewodniczącym 14-osobowego grona był Kazimierz Pużak.

Działania Rady

Utworzenie RJN nie przyniosło spodziewanych rezultatów propagandowych. Wolne tempo oraz spóźniona realizacja najpilniejszych spraw były kompromitujące dla Rady. 15 marca 1944 r. Rada ogłosiła ważną deklarację programową „O co walczy naród polski”. Za główne cele uznała odbudowę suwerennej Rzeczypospolitej oraz osiągnięcie trwałego pokoju między narodami, czego warunkiem było całkowite pokonanie Niemiec, ich rozbrojenie i ukaranie winnych zbrodni wojennych. Zgodnie z tą deklaracją granice państwa polskiego na zachodzie i północy miały być poszerzone o całe Prusy Wschodnie i Gdańsk, ziemie położone na wschód od Odry i Śląsk Opolski. Na wschodzie zaś miała pozostać granica ustalona w traktacie ryskim w 1921 r. Zapewniano przy tym pełne równouprawnienie polityczne oraz swobodny rozwój kulturalny, gospodarczy i społeczny mniejszości narodowych. Odrodzone państwo polskie miało być w pełni suwerenne i opierać swoją politykę zagraniczną na ścisłym sojuszu z Wielką Brytanią, Stanami Zjednoczonymi, Francją i Turcją oraz z innymi krajami sprzymierzonymi. Przewidywano także unormowanie stosunków ze Związkiem Sowieckim pod warunkiem uznania z jego strony integralności przedwojennego terytorium Rzeczypospolitej oraz zasad nieingerowania w sprawy wewnętrzne. Deklaracja stanowiła uwieńczenie pracy i planów całego Polskiego Państwa Podziemnego. Deklarację zdefiniowała Rada raz jeszcze po kapitulacji Warszawy w odezwie „Do Narodu Polskiego”.

W lutym 1945 r. Rada zaprotestowała przeciwko decyzjom konferencji jałtańskiej w sprawie polskiej. W marcu 1945 r. część członków RJN została podstępnie aresztowana przez NKWD i trzy miesiące później bezprawnie skazana w pokazowym procesie szesnastu w Moskwie.

RJN została odbudowana w mniejszym składzie, a jej przewodniczący zmieniali się co miesiąc. Na posiedzeniu 3 maja 1945 r. ukonstytuowała się Komisja Główna RJN w składzie Stronnictwa Narodowego, Stronnictwa Ludowego, Stronnictwa Pracy i PPS. Piąte miejsce zarezerwowano dla przedstawiciela innych ugrupowań politycznych.

Rozwiązanie Rady

17 maja 1945 r. Rada i p.o. Delegata Rządu Stefan Korboński wydali wspólną odezwę do Narodu Polskiego. Odezwa wyrażała przekonanie, że zostanie utworzony Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej w oparciu o prawdziwie demokratyczne stronnictwa i partie. Odezwa nawoływała społeczeństwo do podjęcia konstruktywnej pracy przy odbudowie kraju, w przemyśle, handlu i rolnictwie. Apelowała również do ludności, by nie dała się sprowokować i nie podejmowała zbrojnej walki.

1 lipca 1945 r. wystosowano Deklarację Rady Jedności Narodowej, w której zamieszczono cele wojenne Polski i program Polski Walczącej, przypomniano cele Rosji Sowieckiej wobec Polski oraz jednomyślnie uchwałą rozwiązano Radę i podano ten fakt do wiadomości kraju i zagranicy.

źródło: IPN

fot. Kazimierz Pużak, przewodniczący Rady Jedności Narodowej; CAF; Wikipedia; domena publiczna